Wanneer we een park, een tuin of een bos bezoeken, zijn de grootste bomen altijd de belangrijkste bezienswaardigheden, vooral als het om monumentale exemplaren gaat. We moeten onze voorouders dankbaar zijn dat ze ons deze bomen hebben nagelaten, en we moeten nadenken over hoe we toekomstige generaties bomen kunnen nalaten die honderd jaar of ouder kunnen worden.

In Italië staan de oudste planten in de natuur: een olijfboom (Olea europaea var. oleaster) op Sardinië wordt geschat op 4000 jaar oud; een exemplaar van Castanea sativa (de kastanje van de 100 paarden) op Sicilië zou 3500 jaar oud zijn en een prachtige Quercus pubescens in Toscane (de Eik van de Heksen) zou meer dan 600 jaar oud moeten zijn. Andere geslachten die zeer oude bomen hebben voortgebracht, waren Fagus, Acer, Tilia, Ulmus, Fraxinus en naaldbomen zoals Abies en Pinus.

Plantenjagers
Het was echter tussen de tweede helft van de 18e eeuw en de eerste helft van de 19e eeuw dat – naast inheemse soorten – planten afkomstig van andere continenten werden aangeplant in de parken en villa’s van edelen en welgestelden. Het was het tijdperk van de ‘plantenjagers’ en de eigenaren van de mooiste tuinen wedijverden om planten uit andere delen van de wereld te bemachtigen. Loofbomen, zoals Platanus, Aesculus, Liriodendron en Ficus (op Sicilië staat er in Palermo een die 30 meter hoog is en een diameter van 20 meter heeft), en naaldbomen zoals Cedrus, Sequoia, Taxodium en Sequoiadendron staan op deze lijst. In de botanische tuinen van Padua staat het oudste exemplaar van Ginkgo biloba in Europa, aangeplant in 1750: het was een mannelijke plant, maar er werd later een vrouwelijke tak geënt die veel vruchten draagt.

In sommige gevallen had de introductie van bepaalde soorten, die later uitgroeiden tot monumentale bomen, een negatief effect op het milieu: Robinia pseudoacacia bleek invasief te zijn in Noord- en Midden-Italië en hetzelfde gebeurt nu met Ailanthus altissima.

Klimaatverandering
Het grootste probleem is dat we de klimaatverandering niet kunnen beheersen, zowel in Italië als wereldwijd: de temperaturen stijgen en in de noordelijke regio’s hebben veel bomen al halverwege augustus een deel van hun bladeren verloren. Het is duidelijk dat planten zoals Fagus, Betula, Populus en Salix op grotere hoogten zullen moeten worden aangeplant dan nu het geval is.
Bovendien had Noord-Italië dit jaar te maken met de slechtst mogelijke combinatie voor planten: hitte en droogte. Er is al maanden geen regen gevallen; rivieren en meren – waaronder de Po (de langste rivier van Italië) – stonden bijna droog.  Wanneer de regen eindelijk komt, zal dit vrijwel zeker ernstige schade veroorzaken door wind, hagel en bijna tropische stormen, vooral voor de hogere bomen en voor die bomen die op een verkeerde plek zijn geplant, vaak met wortels die veel kleiner zijn dan ze zouden moeten zijn. Cedrus-soorten (Cedrus libani, C. atlantica en C. deodara) werden vaak op verkeerde locaties aangeplant en zijn nu de eerste slachtoffers van harde
wind.

Welke planten passen zich aan
Welke planten zullen zich dan aanpassen aan de nieuwe omstandigheden? Waarschijnlijk zullen sommige planten die nu geschikt zijn voor de centrale en zuidelijke regio’s, zoals Quercus ilex en Q. pubescens – die beter bestand zijn tegen droge omstandigheden dan Q. robur en Q. petrea – hun verspreidingsgebied naar het noorden uitbreiden. Carpinus betulus zal waarschijnlijk worden vervangen door Ostrya carpinifolia. Nu al worden olijfbomen (Olea europaea) en Cupressus sempervirens in deze regio’s aangeplant, vooral in de buurt van de meren maar ook in de steden. Andere geschikte planten zijn soorten die al bestand zijn tegen extreme temperaturen, zoals Celtis australis, en enkele winterharde palmen, zoals Trachycarpus fortunei. Daarom zal het landschap in parken en bij villa’s waarschijnlijk al in de komende jaren veranderen.

Tekst en foto’s: Aldo Colombo